Efendimiz’e gelen vahyi ilk yazan sahabe

HZ. ÃœBEY B. KA’B (radıyallahu anh)

Sahabe-i kiramın büyüklerinden biri olup Rasûlüllah (s.a.s)’ın vahiy kâtiplerindendir. Ãœbey (r.a)’in babasının adı Ka’b, annesinin ismi Suheyle’dir. Ä°ki künyesi vardir: Ebu’l-Münzir ve Ebu’t Tufeyl. Medineli olup Hazrec kabilesinin NeccâroÄŸulları kolundandır. DoÄŸum tarihi kesin olarak bilinmemektedir.

Ãœbey b. Ka’b'ın Müslümanlığı kabul etmesi Rasulüllah(s.a.s)’ın Medine’ye hicret etmesinden önce, Akabe biatlarında olmuÅŸtur. Ãœbey b. Ka’b ikinci Akabe biatında Rasûlüllah (s.a.s)’e biat eden yetmiÅŸ kiÅŸi içerisinde idi.

Rasûlüllah (s.a.s) Medineli Müslümanlar arasında yapmış olduÄŸu kardeÅŸlik antlaÅŸmasında Ãœbey b. Ka’b ile AÅŸere-i MübeÅŸÅŸere (Cennetle müjdelenen on kiÅŸi) den Said b. Zeyd’i kardeÅŸ yaptı. Ãœbey, Rasûl-i Ekrem ile Bedir, Uhud, Hendek ve diÄŸer bütün muharebelere katıldı. Uhud muharebesinde kendisine bir ok isabet etmiÅŸ, Rasûlüllah (s.a.s) ona bir tabib göndermiÅŸ, tabib okun girdiÄŸi yerdeki damarı keserek üzerini daÄŸlamıştı. Bu suretle Ãœbey b. Ka’b bu arızadan kurtulmuÅŸ oldu (bk. Müslim, Selam, 73-74).

Ãœbey b. Ka’b cahiliyye döneminde de okuma yazma bilen az sayıdaki kimselerden biri idi (Ä°bn Sa’d, Tabakat, I, 498). Rasulüllah(s.a.s) Medine’ye hicret edince, orada, ensar içerisinde yazılarını ilk yazan Ãœbey b. Ka’b olmuÅŸtur (Ä°bn Seyyidi’n-Nas, II, 315). Yazdığı yazıların sonuna “filan oÄŸlu filan yazdı” diyenlerin de ilki idi (Ä°bnü’l-Esir, Ãœsdu’l-Gabe).

Åžu halde Medine döneminde Rasulüllah(s.a.s)’a gelen vahyi ilk yazan Ãœbey b. Ka’b olmuÅŸtur. Ãœbey b. Ka’b olmadığı zaman Zeyd b. Sabit yazardı. Peygamber Efendimiz (s.a.s) ilahi vahyi Cebrail (a.s)’dan aldığı zaman, Ãœbey b. Ka’b onu daha yazının ıslaklığı üzerinde iken ezberler, Rasûlüllah (s.a.s)e okurdu (Zehebî, Siyer, I, 280)

Ãœbey ashabın en alimlerindendi. Tabiinin büyük bilginlerinden olan Mesruk (663/683) şöyle derdi: “Rasûlüllah (s.a.s)’in ashabıyla görüştüm. Ä°limlerinin ÅŸu altı kiÅŸiye dayandığını gördüm: Ali, Abdullah b. Ömer, Zeyd b. Sabit, Ãœbey b. Ka’b ve Ebu’d-Derdâ “( Ä°bn ü’l-Kayyim, i’lâmu’l-Muvakkiîn, I, 16).

Ãœbey b. Ka’b, Kur’an-ı Kerîm’i en iyi okuyan sahabîlerden idi. Peygamber Efendimiz (s.a.s) “Ãœmmetimin en iyi okuyanı Ãœbey’dir.” (Zehebî, Siyer, I, 392) buyurmuÅŸtur. Bu sebeple Seyyidü’l-Kurra (okuyucuların efendisi) lakabıyla tanınmıştı.

Kur’an-ı Kerîm’i sekiz gecede hatmederdi. Rasulüllah(s.a.s)’in zamanında Kur’an’ı cem’ ederek ona arzeden sayılı sahabîlerden biri idi. Nitekim Enes b. Malik, “Rasûlüllah (s.a.s) zamanında Kur’an’ı dört kiÅŸi hıfzetmiÅŸ olup hepsi de ensardandı. Bunlar: Ãœbey b. Ka’b, Muaz b. Cebel, Ebû Zeyd ve Zeyd b. Sabit’tir” (Buharî, Menakibu’l Ensar 17; Tirmizî, Menâkib 33) demiÅŸtir.

Ãœbey b. Ka’b, Rasûlüllah (s.a.s)’in ashabına Kur’an’ı kendilerinden öğrenmelerini tavsiye ettiÄŸi dört kiÅŸiden biridir. Abdullah b. Amr b. As’dan şöyle rivâyet edilmiÅŸtir: Rasulüllah(s.a.s)’in şöyle buyurduÄŸunu iÅŸittim: “Kur’an’ı dört kiÅŸiden alın (öğrenin). Abdullah b. Mes’ud’dan,-Rasulüllah(s.a.s) önce bunu zikretti, Ebu Huzeyfe’nin mevlası Salim den, Muaz b. Cebel’den ve Ãœbey b. Ka’b'dan” (Buharî, Menakibu’I-Ensar,16). Bu dört sahabîden Muaz ile Ãœbey ensardan, Abdullah b. Mes’ud ile Salim ise muhacirlerdendir.

Rasûlüllah (s.a.s) Ãœbey b. Ka’b'ı, Kur’an-ı Kerim’i iyi bilen bir sahabî olması sebebiyle öğretmen olarak tayin etmiÅŸti. Mescid-i Nebevi’de Kur’an-ı Kerîm’i öğretirdi. Aralarında Ebu Hureyre ve Ä°bn Abbas’ın da bulunduÄŸu bir çok sahabînin hocalığını yapmıştır. O, Kur’an-ı Kerîm’i öğretmesi karşılığında her hangi bir maddi ÅŸey de almazdı. Nitekim ondan şöyle rivâyet edilmiÅŸtir: “Muhacirlerden birine Kur’an öğretmiÅŸtim. Bu zat bana bir yay hediye etti. Ben bunu Rasûlüllah (s.a.s)’e anlatınca: “Onu alırsan ateÅŸten bir yay almış olursun” buyurdu. Ben de yayı sahibine geri verdim”(Ä°bn Mace, Ticarât, 8).

Ãœbey b. Ka’b, Kur’an’ın lafızlarının eda keyfiyetini, kıraat vecihleriyle ilgili hususiyetlerini öğrenmeye özen gösterirdi. Allah Teâlâ, Peygamber Efendimiz (s.a.s)’e Ãœbey’e Kur’an okumasını emretmiÅŸtir. Enes b. Malik (r.a)’dan şöyle rivâyet edildi: Rasulüllah (s.a.s) Ãœbey b. Ka’b'a: “Âllah bana Lemyekünillezîne keferu suresini sana okumamı emretti” buyurdu. Ãœbey “Allah benim adımı da andı mı?” dedi. Peygamber Efendimiz (s.a.s) “Evet” deyince Ãœbey b. Ka’b sevincinden aÄŸladı (Tecrid-i Sarih Tercümesi, X, 21).

Bu hadis-i ÅŸerif sahabe içerisinde Ãœbey b. Ka’b'ın faziletine iÅŸaret ettiÄŸi gibi, onun kıraat ilmindeki yerine de iÅŸaret etmektedir.

Ãœbey b. Ka’b, kıraati bizzat Rasulüllah (s.a.v)’den almıştır. O, Hz. Ömer’e “Ben Kur’an-ı Kerîm’i daha taze iken bizzat Cebrail (a.s)’dan alan zattan aldım” demiÅŸtir (Ahmed b. Hanbel, Müsned V, 117)
Kur’an-ı Kerîm’e karşı duyduÄŸu raÄŸbet ve arzu Ãœbey b. Ka’b'ın faziletini artırmış, bu sebeple Rasûlüllah (s.a.v)’ın takdirini, ashabın saygısını kazanmıştır.

Ãœbey b. Ka’b aynı zamanda Rasûlüllah (s.a.v) zamanında fetva veren az sayıda sahabîden biridir. Muhammed babası Sehl’in şöyle dediÄŸini nakletmiÅŸtir: “Rasûlüllah (s.a.v) zamanında fetva veren, üçü muhacir ve üçü ensardan olmak üzere altı kiÅŸi idi. Muhacirlerden olanlar Ömer, Osman, Ali; ensardan olanlar da Ãœbey b. Ka’b, Muaz b. Cebel ve Zeyd b. Sabit’tir” (Ä°bn Sa’d, aynı eser, II, 350).

Ãœbey b. Ka’b, Rasûlüllah (s.a.v) zamanında idârî görevlerde de bulunmuÅŸtur. Rasûlüllah (s.a.v) onu Belî, Uzre ve Benî Sa’d kabilelerinin zekâtlarını toplamak üzere görevlendirmiÅŸti. Ãœbey b. Ka’b bu görevi esnasında karşılaÅŸtığı bir vak’ayı şöyle anlatır:

“Rasûlüllah (s.a.v) beni Belî, Uzre ve Benî Sa’d b. Huzeym b. Kadâa kabilelerinin zekatlarını toplamak üzere gönderdi. Onların zekatlarını topladım. Nihayet onlardan sonuncu adamın yanına vardım. İçlerinde bu adamın evi ve köyü Medine’de Rasûlüllah (s.a.v)’e yakın olanı idi. Bu adam bana bütün malını topladı. Ben de zekat olarak almaya henüz iki yaşına girmiÅŸ bir diÅŸi deveden baÅŸkasını bulamadım. Kendisine onu alacağımı söyledim. Mal sahibi, “Bunun sütü de yok, yük taşımak için de elveriÅŸli deÄŸil. Allah’a yemin ederim ki senden önce zekat toplamaya gelen ne Rasûlüllah’a ve ne de onun elçisine malımdan sütü olmayan ve yük taşımaya da elveriÅŸli olmayan bir deveyi vermedim. Ä°ÅŸte genç, semiz diÅŸi deve. Onu al.” dedi.

Ben ona, “Bana emredilmeyen ÅŸeyi almam. Ä°ÅŸte Rasûlüllah (s.a.v) sana yakın, Ä°stersen ona gider, bana söylediklerini anlatırsın. Åžayet o, kabul ederse, eder, etmezse reddeder” dedim. Adam:

“Bunu yapacağım” dedi ve benimle çıktı, bana vermek istediÄŸi deveyi de aldı. Rasulüllah(s.a.v)’e gelince:

“Yâ Rasûlüllah, malının zekatını almak için elçin geldi. Malımı topladım. O, sütü olmayan ve yük taşımaya da elveriÅŸli olmayan henüz iki yaşına girmiÅŸ bir deveyi seçti. Ben kendisine alması için genç, semiz bir diÅŸi deve gösterdim, almaktan imtina etti. Ä°ÅŸte o deveyi getirdim, al ya Rasûlüllah” dedi. Peygamber Efendimiz (s.a.v) “Senin üzerine borç olan Ãœbey b. Ka’b'ın ayırdığı devedir. Sen kendi rızanla daha iyisini vermek istersen, onu kabul ederiz ve Allah bundan dolayı sana ayrıca mükafat verir,” buyurdu. Adam:

“Ben de bu maksatla onu getirdim, buyur al, yâ Rasûlüllah!” dedi.

“Hz. Peygamber (s.a.v) devenin alınmasını emretti ve malının bereketlenmesi için dua etti.” (Ahmed b. Hanbel, Müsned, V, 142).

Ãœbey b. Ka’b'ın, Rasûlüllah (s.a.v)’in vefatından sonra ilk halife Hz. Ebû Bekir zamanında da mühim görevler yaptığını görüyoruz. Hz. Ebû Bekir mühim bir mesele ile karşı karşıya gelip çözümünü Kur’an ve sünnette bulamadığı zaman ashabın seçkin alimlerini toplar, onlarla istiÅŸarede bulunurdu.

Ãœbey b. Ka’b da Hz. Ebû Bekir’in danışma meclisi üyelerinden idi. Aynı zamanda Hz. Ebû Bekir döneminde fetva vermekle görevli meÅŸhur fakihlerden biri idi (Ä°bn Sa’d, Tabakat, II, 350). Bu dönemde onun Kur’an’ın cem’i için kurulan komisyonda görev aldığını da görüyoruz.

Ãœbey b. Ka’b, ikinci halife Hz. Ömer’in de teveccühünü kazanmıştır. Hz. Ömer, Ãœbey b. Ka’b'a çok hürmet eder, ondan yararlanır ve ona Seyyidü’l-Müslimin (Müslümanların ulusu) derdi (Tecrid X, 22). Hz. Ömer’in hilafeti döneminde onun ÅŸura meclisinde çalışır ve kabilesi Hazrec’i temsil ederdi. Aynı zamanda fetva iÅŸleri ne de bakardı. Hz. Ömer bir zaman halka hitabında şöyle demiÅŸtir:

“Kur’an’dan sormak isteyen Ãœbey b. Ka’b'a gelsin, feraizden sormak isteyen Muaz’a, mal isteyen de bana gelsin. Çünkü Allah beni hazinedar ve dağıtıcı kıldı” (Zehebî, Siyer I, 394).

Hz. Ömer zamanında teravihi cemaatle ilk kıldıran da Ãœbey b. Ka’b olmuÅŸtur. Hz. Peygamber (s.a.v) zamanında, onun vefatından sonra ilk halife Hz. Ebû Bekr, daha sonra kısmen de Hz. Ömer zamanında teravih namazı cemaatle deÄŸil, münferid olarak kılınmıştır. Bir defa Hz. Ömer mescide gidince halkın dağınık bir ÅŸekilde teravih namazı kıldıklarını gördü. Kimi tek başına kılıyor, kimi küçük bir cemaat oluÅŸturmuÅŸ kılıyorlardı. Hz. Ömer bütün halkı bir tek imamın arkasında toplamayı düşündü ve ertesi gün Ãœbey b. Ka’b'ı teravih imamı tayin edip cemaati onun arkasına topladı. Böylece teravih namazı cemaatle kılınmaya baÅŸlandı (Buharî, Teravih, I; Tecrid-i Sarih Terc., IV, 75-76).

Hz. Ömer, hilafeti zamanında fetva iÅŸleri üzerinde hassasiyetle durur, ancak bu iÅŸe ehil olanların fetva vermesine müsade ederdi. Onun zamanında ancak Hz. Osman, Hz. Ali, Muaz b. Cebel, Abdurrahman b. Avf, Ãœbey b. Ka’b, Zeyd b. Sabit, Ebu Hureyre ve Ebu’d -Derdâ gibi tayin ettiÄŸi zatlar fetva verirdi (M. Siblî, Asr-ı Saadet, Terc. Ö. Rıza, DoÄŸrul, Ä°st. 1974, VI, 369).

Ãœbey b. Ka’b, Hz. Ebû Bekir döneminde olduÄŸu gibi Hz. Ömer döneminde de danışma meclisi üyesi idi. ÇeÅŸitli konularda fikri alınır, görüşlerine deÄŸer verilirdi (Ä°bn Sa’d a.g.e, II, 350; M. Siblî, a.g.e., IV, 334).

Ãœbey b. Ka’b tefsir sahasında da ashabın önde gelenlerinden biri olup Medine tefsir ekolünün reisi olarak kabul edilmiÅŸtir. Celaleddin es-Suyutî (ö. 911/1505) tefsir sahasında meÅŸhur olan sahabîlerin on kiÅŸi olduÄŸunu belirtmiÅŸ, bunlar içerisinde de kendilerinden en çok tefsir rivâyet edilenlerin Hz. Ali, Abdullah b. Mes’ud, Abdullah b. Abbas ve Ãœbey b. Ka’b olduÄŸunu belirtmiÅŸtir (bk. Suyutî, el-Ä°kton, II, 187).

Ãœbey b. Ka’b vahiy kâtibi olması sebebiyle Rasûlüllah (s.a.v)’in fiil ve hareketlerine muttali bir sahabî idi. Kütüb-i Sitte’de kendisinden altmış küsür rivâyet edilmiÅŸtir. Bakiy b. Mahled (ö. 276/889)’in Müsned’inde Ãœbey b. Ka’b'ın yüz altmış dört hadisi vardır. Bunlardan üçü hem Buhari’de ve hem de Müslim’de vardır. Ayrıca Buharî üç hadisi tek başına rivâyet etmiÅŸ ,yedi hadisi de yalnız Müslim rivâyet etmiÅŸtir (Zehebi, Siyeru A’lami’n -Nübela ‘ I ,402). Ãœbey b. Ka’b ın rivayet etmiÅŸ olduÄŸu hadislerden birinin anlamı şöyledir: Rasulullah (s.a.v.) şöyle buyurdu:

“AdemoÄŸlunun bir vadi dolusu malı olsa, bir ikincisini ister. Ä°ki vadi dolusu malı olsa, bir üçüncüsünü de ister. AdemoÄŸlunun içerisini topraktan baÅŸka bir ÅŸey doldurmaz. Allah Teâlâ ise tevbe edenin tevbesini kabul eder” (Tirmizî).

Ãœbey b. Ka’b'ın vefat tarihi ihtilaflıdır. El-Vakidî der ki, “Bir kısım hadiseler onun Hz. Ömer’in hilafeti döneminde olduÄŸuna delalet etmektedir.

Yakınları ve baÅŸkalarının onun Medine’de hicri 22 senesinde öldüğü söylediklerini gördüm. Hz. Ömer “Bugün Müslümanların ulusu öldü” demiÅŸtir. Onun Hz. Osman’ın hilafeti döneminde hicri 30′da öldüğünü söyleyenler de olmuÅŸtur. Bize göre bu daha doÄŸrudur. Çünkü Hz. Osman ona Kur’an’ı cem etmesini emretmiÅŸtir” (Ä°bn Sa’d, Tabakat, III, 502; Zeheb, I, 400).